कोमल ज्ञवाली : सुदूरपश्चिमबाट प्रतिनिधि सभामा एकमात्र महिला प्रतिनिधि

धनगढीः नेपालको राजनीतिमा महिला प्रतिनिधित्वको प्रश्न सधैं बहसको विषय रहँदै आएको छ। खासगरी सुदूरपश्चिम प्रदेशजस्तो भौगोलिक, सामाजिक र आर्थिक रूपमा पछाडि पारिएको क्षेत्रबाट संसदमा महिला उपस्थितिको अवस्था झनै कमजोर देखिन्छ। यही सन्दर्भमा, फागुन २१ गते सम्पन्न प्रतिनिधि सभा निर्वाचन २०८२ बाट कैलाली क्षेत्र नं. १ बाट निर्वाचित भई सुदूरपश्चिम प्रदेशबाट प्रतिनिधि सभामा पुग्ने एक्ली महिला सांसद बनेकी छन् कोमल ज्ञवाली।

सुदूरपश्चिम प्रदेशका १६ वटा प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्रमध्ये अधिकांशमा पुरुष उम्मेदवारहरू नै विजयी भए। राजनीतिक दलहरूको उम्मेदवार चयनदेखि चुनावी प्रचारसम्म पुरुषप्रधान संरचना हाबी रहँदा महिला उम्मेदवारहरू सीमित संख्यामा मात्र अघि सारिए। २०८२ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचनका लागि सुदूरपश्चिम प्रदेशका १६ निर्वाचन क्षेत्रमा सबै दल र स्वतन्त्र गरी जम्मा २१० उम्मेदवारमध्ये १८ जना महिला उम्मेदवार मात्रै चुनावी प्रतिस्पर्धामा उत्रिएका थिए।

यही संरचनागत अवरोधका बीच कैलाली–१ बाट कोमल ज्ञवालीको विजय केवल व्यक्तिगत सफलता मात्र नभई सुदूरपश्चिमको राजनीतिक इतिहासमा महिला उपस्थितिको प्रतीकात्मक उपलब्धि बनेको छ।

कोमल ज्ञवालीको सार्वजनिक जीवनको आधार थारु समुदायभित्र चार वर्षसम्म गरिएको महिला सशक्तीकरणको काम हो। ग्रामीण महिलाको आत्मनिर्भरता, चेतना अभिवृद्धि र नेतृत्व विकासमा केन्द्रित कार्यक्रममार्फत उनले समुदायस्तरमै परिवर्तनको अभ्यास गरिन्। महिला अधिकार, सहभागिता र निर्णय प्रक्रियामा महिलाको उपस्थितिलाई संस्थागत बनाउने प्रयास उनका कामको मुख्य केन्द्र रह्यो।

तीन वर्षसम्म तत्कालीन नागरिक उन्मुक्ति पार्टीको केन्द्रीय कोषाध्यक्षको जिम्मेवारी सम्हाल्दा उनले राजनीतिक संगठनभित्र व्यवस्थापन क्षमताको परिचय दिइन्। संगठनभित्रको जिम्मेवारीले उनलाई नीति, संगठन र व्यवस्थापनलाई एकसाथ बुझ्ने अवसर दियो।

उनको नेतृत्वको अर्को विशेषता भनेको युवा र महिलाको सशक्त प्रतिनिधित्वप्रतिको स्पष्ट धारणा हो। सीमान्तकृत समुदायका आवाजहरू सधैं पछाडि पारिँदै आएको यथार्थलाई उनले नजिकबाट बुझेकी छन्।

चार वर्षको कृषि क्षेत्रको अनुभवले उनलाई किसानका समस्या कागजमा होइन, खेतमै बुझ्ने अवसर दियो। किसानका लागि प्रविधि, बजार पहुँच र आम्दानी वृद्धिलाई उनले मुख्य एजेन्डाका रूपमा अघि सारेकी छन्। कृषि मूल्य शृङ्खला सुधार, स्थानीय उत्पादनको बजारीकरण र रोजगारी सिर्जनामा उनी सक्रिय रहँदै आएकी छन्।

उनको शैक्षिक पृष्ठभूमि व्यवस्थापन संकाय हो। त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट व्यवस्थापन संकायमा स्नातक (बिबिएस) अध्ययनले उनलाई व्यवस्थापन, योजना र आर्थिक अनुशासनको आधार प्रदान गरेको छ।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीबाट उम्मेदवार बनेकी ज्ञवालीले राजनीतिमा नयाँ अनुहार, नयाँ सोच र जवाफदेही नेतृत्वको आवश्यकता रहेको सन्देश मतदातामाझ पुर्याइन्। परम्परागत दलहरूबीचको प्रतिस्पर्धामा उनले विश्वासको राजनीति र कार्यक्षमताको बहस अघि सारिन्।

कैलाली–१ को मतादेश

कैलाली–१ बाट निर्वाचित कोमल ज्ञवालीले अनुभवी र स्थापित राजनीतिक प्रतिस्पर्धीलाई पराजित गर्दै संसद प्रवेश गर्दै छिन्। यो नतिजाले सुदूरपश्चिमका मतदाताले लिङ्ग, जात वा क्षेत्रभन्दा पनि नेतृत्वको दृष्टि, इमानदारी र क्षमता खोजिरहेको स्पष्ट सन्देश दिएको छ।

उनको जितलाई धेरैले ‘परिवर्तनको मतादेश’का रूपमा व्याख्या गरेका छन्। किनकि यस क्षेत्रबाट निर्वाचित अधिकांश सांसदहरू पुरुष रहँदै आएका थिए, र महिला उम्मेदवारलाई ‘कमजोर’ ठान्ने मानसिकता बलियो थियो।

सुदूरपश्चिमबाट प्रतिनिधि सभामा पुग्ने एक्ली महिला सांसद हुनु गौरवसँगै ठूलो जिम्मेवारी पनि हो। कोमल ज्ञवालीमाथि केवल आफ्नो निर्वाचन क्षेत्रको मात्र होइन, सम्पूर्ण प्रदेशका महिलाको प्रतिनिधित्व गर्ने नैतिक दायित्व थपिएको छ। महिला अधिकार, स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारी, हिंसा र समान सहभागिताका मुद्दामा उनको भूमिका अझ सूक्ष्म रूपमा हेरिनेछ।

राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार संसदमा उनको उपस्थिति सुदूरपश्चिमका महिलाहरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ। गाउँ–समाजमा अझै पनि राजनीति ‘पुरुषको क्षेत्र’ भन्ने धारणा तोड्न यो उपलब्धिले मनोवैज्ञानिक प्रभाव पारेको छ।

सुदूरपश्चिमका मतदाताले अब पुरानै अनुहारलाई मात्र होइन, नयाँ सोच र नयाँ नेतृत्वलाई पनि अवसर दिन थालेका छन् भने दलहरूलाई अब टिकट वितरणमा लैङ्गिक समावेशितालाई औपचारिकता होइन, वास्तविक प्रतिबद्धताका रूपमा लिन दबाब सिर्जना भएको छ।

यद्यपि उनको यात्रामा चुनौतीहरू कम छैनन्। पार्टीभित्रको आन्तरिक राजनीति, संसदीय अभ्यासमा अनुभवको कमी र सुदूरपश्चिमका जटिल विकास समस्या उनका लागि ठूला परीक्षा बन्नेछन्।