साउन लागेसँगै राना थारु बस्तीमा डोलाको रौनक, मौलिक पर्व तिजलाइ स्वागत गर्दै

धनगढी। साउन महिना लागेसँगै तराईका पश्चिमी जिल्ला कैलाली–कञ्चनपुरका राना थारु बस्तीमा छुट्टै रौनक देखिन थाल्छ । गाउँ अनि बस्तीका रुख तथा बलिया खम्बामा डोला हालेर रमाउने चलन सुरु हुन्छ। राना थारु समुदायका लागि साउनको महिना केवल खेतीपाती र वर्षासँग जोडिएको समय मात्रै होइन, आफ्नै मौलिक संस्कृति, परम्परा र सामुदायिक सम्बन्धलाई जीवन्त बनाउने अवसर पनि हो।

साउन लागेपछि राना थारु समुदायका गाउँ–बस्तीमा डोला हाल्ने तयारी सुरु हुन्छ। विशेषगरी युवती तथा महिलाहरूको सक्रियतामा डोला बनाउने, त्यसलाई सजाउने र सामूहिक रूपमा डोलामा रमाउने गरिन्छ। कतिपय ठाउँमा पुरुष तथा बालबालिकासमेत डोला हाल्ने र हेर्न सहभागी हुन्छन्। गाउँको खुला ठाउँ, घरनजिकका बलिया रुख वा उपयुक्त स्थानमा डोला हालेर गीत गाउँदै रमाउने परम्परा पुस्तौँदेखि चलिआएको राना थारु समुदायका अगुवाहरू बताउँछन्।

डोला राना थारु समुदायको मनोरञ्जनको साधन मात्र होइन, सामाजिक र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको महत्वपूर्ण परम्परा हो। साउनको समयमा डोलामा झुल्दै गीत गाउने, आफ्ना भावना व्यक्त गर्ने र साथीभाइ तथा आफन्तसँग भेटघाट गर्ने चलनले समुदायमा आपसी आत्मीयता बढाउने गरेको छ।

डोला हाल्ने स्थानमा विशेषगरी युवतीहरूको जमघट हुने गर्छ। उनीहरू समूह बनाएर डोलामा पालैपालो झुल्ने, गीत गाउने र रमाइलो गर्ने गर्छन्। परम्परागत गीत तथा स्थानीय भाषामा गाइने भाकाले गाउँको वातावरण नै उल्लासमय बनाउने गर्छ। कामको चटारोबीच केही समयका लागि भए पनि सामूहिक रूपमा रमाउने अवसर डोलाले प्रदान गर्छ।

राना थारु समुदायको जीवन कृषि र प्रकृतिसँग नजिकबाट जोडिएको छ। साउनमा वर्षा हुने, खेतबारी हरियाली हुने र रोपाइँको काम लगभग सकिने भएकाले पनि यो समय सामूहिक मनोरञ्जन तथा सांस्कृतिक गतिविधिका लागि उपयुक्त मानिन्छ। खेतीपातीको कामबाट केही फुर्सद निकालेर गाउँका महिला तथा युवतीहरू डोला हाल्ने परम्परालाई निरन्तरता दिने गरेका छन्।

डोला केवल मनोरञ्जन होइन, संस्कृति पनि 
राना थारु समुदायमा डोला हाल्ने परम्परा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको छ। हजुरआमा, आमाहरूले डोला हाल्दै गीत गाएको देखेर नयाँ पुस्ताले पनि त्यसैलाई पछ्याउने गरेको पाइन्छ। यसरी डोला संस्कृतिले एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा समुदायको भाषा, गीत, भाका, सामाजिक सम्बन्ध र परम्परा हस्तान्तरण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ।

स्थानीय बुढापाकाका अनुसार पहिले गाउँमा डोला हाल्ने चलन अझ व्यापक थियो। गाउँका निश्चित स्थानमा डोला हालिन्थ्यो र साउनभरि त्यहाँ मानिसहरूको जमघट हुन्थ्यो। अहिले भने आधुनिक मनोरञ्जनका साधन, बदलिँदो जीवनशैली र युवापुस्ताको व्यस्तताका कारण परम्परागत डोला संस्कृतिमा केही कमी आएको उनीहरूको भनाइ छ।

यद्यपि पछिल्ला वर्षमा आफ्नो संस्कृति र पहिचानप्रति नयाँ पुस्ताको चासो बढ्दै गएपछि डोला हाल्ने परम्पराले फेरि निरन्तरता पाउन थालेको देखिन्छ। कतिपय गाउँमा युवाहरू आफैँले डोला निर्माण गर्ने, सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गर्ने र सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्नो मौलिक संस्कृति चिनाउने कामसमेत गरिरहेका छन्।

गीतमा पोखिन्छन् सुख–दुःखका कथा
राना थारु समुदायको डोला संस्कृतिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो—परम्परागत गीत। डोलामा झुल्दै गाउँने गीतमा समुदायको जीवनशैली, प्रेम, सम्बन्ध, दुःख–सुख, सामाजिक अवस्था र प्रकृतिसँग जोडिएका भावनाहरू अभिव्यक्त हुने गर्छन्।

विशेषगरी महिलाहरूले सामूहिक रूपमा गीत गाउँदा उनीहरूबीचको आत्मीयता अझ बलियो हुने गरेको बताइन्छ। गीतमार्फत आफ्नो मनका कुरा व्यक्त गर्ने र सामाजिक विषयलाई समेत सांकेतिक रूपमा उठाउने परम्परा रहेको स्थानीय जानकारहरू बताउँछन्।

पुराना पुस्ताका गीतहरू अहिले पनि धेरै बस्तीमा सुनिन्छन्। तर कतिपय मौलिक गीत र भाका भने नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुन नसक्दा हराउने जोखिममा छन्। त्यसैले डोला हाल्ने परम्परासँगै राना थारु समुदायका मौलिक गीत, भाषा र भाकाको संरक्षण गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

महिलाका लागि भेटघाट र आत्मीयताको अवसर 
डोला संस्कृतिमा महिलाको सहभागिता विशेष रहन्छ। घरायसी काम, खेतीपाती र पारिवारिक जिम्मेवारीमा व्यस्त रहने महिलाका लागि साउनको डोला आफ्ना साथीभाइ तथा आफन्तसँग भेटघाट गर्ने र केही समय मनोरञ्जन गर्ने अवसर पनि बन्ने गरेको छ।

गाउँका महिलाहरू डोला हाल्ने ठाउँमा भेला भएर पुराना गीत गाउने, नयाँ गीत सिक्ने र एकअर्कासँग सुख–दुःख साट्ने गर्छन्। यसले समुदायमा सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउन सहयोग पुग्ने स्थानीय महिलाहरू बताउँछन्।

कतिपय ठाउँमा विवाह भएर अन्यत्र गएका छोरी–चेलीसमेत साउनको समयमा माइती आउने र डोला संस्कृतिमा सहभागी हुने गर्छन्। त्यसैले डोला राना थारु समुदायमा पारिवारिक तथा सामाजिक पुनर्मिलनको माध्यमसमेत बन्ने गरेको पाइन्छ।

बदलिँदो समयसँगै बदलिँदै डोला 
समय परिवर्तनसँगै डोला हाल्ने शैलीमा पनि परिवर्तन आएको छ। पहिले रुखमा डोला हाल्ने चलन बढी भए पनि अहिले कतिपय स्थानमा काठ वा फलामका संरचना बनाएर डोला हाल्ने गरिएको छ। पहिले डोला गाउँको सामूहिक पहलमा तयार गरिन्थ्यो भने अहिले स्थानीय युवा, क्लब तथा विभिन्न सामाजिक संस्थाको पहलमा समेत डोला निर्माण हुने गरेको छ।

मोबाइल फोन र सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगले डोला संस्कृतिलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने अवसरसमेत दिएको छ। युवायुवतीहरूले डोलामा झुल्दै गाएका गीत तथा सांस्कृतिक गतिविधिका दृश्य सामाजिक सञ्जालमा राख्दा राना थारु समुदायको मौलिक संस्कृति बाहिरी समुदायसम्म पुग्न थालेको छ।

तर सामाजिक सञ्जालमा प्रस्तुत गर्दा संस्कृतिको मौलिकता जोगाउनुपर्ने चुनौती पनि उत्तिकै छ। मनोरञ्जनका नाममा परम्परागत गीत, भाका र संस्कारको स्वरूप परिवर्तन हुँदै जान नदिन समुदाय, स्थानीय तह र सम्बन्धित सरोकारवालाले ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ।

संरक्षणका लागि नयाँ पुस्ताको भूमिका महत्वपूर्ण 
राना थारु समुदायको पहिचानसँग जोडिएका यस्ता मौलिक परम्पराको संरक्षणमा नयाँ पुस्ताको भूमिका महत्वपूर्ण हुने संस्कृतिका जानकारहरूको भनाइ छ। डोला हाल्ने परम्परालाई केवल वर्षमा एकपटक मनोरञ्जन गर्ने गतिविधिका रूपमा नभई समुदायको इतिहास, भाषा, गीत र सामाजिक सम्बन्धसँग जोडेर बुझ्नुपर्ने आवश्यकता छ।

स्थानीय तहहरूले पनि राना थारु समुदायको मौलिक संस्कृति संरक्षणका लागि सांस्कृतिक कार्यक्रम, परम्परागत गीत–संगीतको अभिलेखीकरण र नयाँ पुस्तालाई सहभागी गराउने कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने देखिन्छ। विद्यालय तहबाटै स्थानीय संस्कृति र परम्पराबारे जानकारी गराउन सके भावी पुस्ताले आफ्नो मौलिक पहिचानलाई अझ सहज रूपमा आत्मसात् गर्न सक्नेछन्।

राना थारु समुदायका लागि साउनको डोला एउटा पुरानो परम्परा मात्रै होइन, पुस्तौँदेखि बोकेर ल्याइएको सांस्कृतिक सम्पदा हो। खेतबारीमा हरियाली छाउँदै गर्दा गाउँमा डोला हालिन्छ, डोलासँगै पुराना भाका गुञ्जिन्छन् र नयाँ पुस्ता पनि त्यही परम्परासँग जोडिन्छ।

आधुनिकताको प्रभावले जीवनशैली फेरिँदै गए पनि आफ्नो मौलिक संस्कृति जोगाउने प्रयास भने राना थारु समुदायमा देखिन्छ। साउनको डोलाले यही सन्देश दिन्छ—परम्परा पुस्ताबाट पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै जाँदा मात्रै संस्कृति जीवित रहन्छ।

त्यसैले साउनमा राना थारु बस्तीमा देखिने डोलाको रौनक केवल रमाइलोको दृश्य होइन, यो एउटा समुदायको इतिहास, पहिचान, भावना र मौलिक संस्कृतिको जीवन्त अभिव्यक्ति हो।