उत्पादनमुखी वृक्षरोपणले बदलिँदै कैलालीका सामुदायिक वन

धनगढीः कैलालीका सामुदायिक वनमा खाली तथा कम उपयोग भएका भूभागलाई सदुपयोग गर्दै काठ, फलफूल, जडीबुटी, घाँस तथा बहुउपयोगी प्रजातिका बिरुवा रोप्न थालिएको छ। संरक्षणसँगै वनबाट उपभोक्ताको दैनिक आवश्यकता पूरा गर्ने र भविष्यमा आयआर्जनको आधार बनाउने उद्देश्यले उत्पादनमुखी वृक्षरोपणलाई प्राथमिकता दिन थालिएको हो।

घोडाघोडी नगरपालिका–८ को जरही सामुदायिक वनमा पनि पछिल्लो समय यस्तै प्रयास भइरहेको छ। कुनै समय गिट्ठा, असारे, रुइनी, भिल्लरलगायतका बुट्यानले ढाकिएको र अतिक्रमणको समस्या रहेको वन क्षेत्रमा अहिले विभिन्न प्रजातिका बिरुवा हुर्किरहेका छन्।
स्थानीयको सहभागितामा विसं २०५६ मा सामुदायिक वनका रूपमा स्थापित जरहीमा वन संरक्षणसँगै वृक्षरोपणका काम अघि बढाइएको हो। सामुदायिक वन स्थापना हुनुअघि वन क्षेत्रमा अतिक्रमण गरी घरटहरा बनाउने र गाईवस्तु चराउने क्रम रहेको सामुदायिक वनका पूर्वअध्यक्ष वीरबहादुर साउद बताउछन्।

सामुदायिक वन स्थापना भएपछि घेराबार, अतिक्रमण नियन्त्रण तथा संरक्षणका गतिविधि अघि बढे पनि सुरुआती वर्षमा आम्दानी न्यून हुँदा संरक्षणका काम प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न कठिन भएको साउदले बताए। आर्थिक वर्ष २०७६÷७७ मा जरही सामुदायिक वनलाई वैज्ञानिक वन व्यवस्थापन कार्यक्रमअन्तर्गत व्यवस्थापन गर्ने प्रक्रिया अघि बढाइएको थियो। सोही अनुसार पहिलो वर्ष वन कटान पनि गरियो तर वैज्ञानिक वन व्यवस्थापन कार्यविधि खारेज भएपछि व्यवस्थापनको काम प्रभावित भएको सामुदायिक वनका अध्यक्ष कपुर साउद बताउछन्।

कार्ययोजना नहुँदा केही समय वन क्षेत्र अलपत्रजस्तै बने पनि अहिले नयाँ कार्ययोजना निर्माण गरी व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी बनाउने तयारी भइरहेको उनले बताए। यसका लागि डिभिजन वन कार्यालय पहलमानपुरसँग समन्वय भइरहेको उनको भनाइ छ।

जरही सामुदायिक वनले पछिल्लो समय अनावश्यक बुट्यान हटाएर खाली भएका स्थानमा वृक्षरोपणलाई प्राथमिकता दिएको छ। नदीको बगर क्षेत्रमा फैलिएका गिट्ठा, असारे, गुइँठेललगायतका बुट्यान हटाएर वृक्षरोपण गरिएको अध्यक्ष साउदले बताए। उनका अनुसार गत आर्थिक वर्ष २०८०÷८१ देखि नियमित रूपमा वृक्षरोपण भइरहेको छ। केही वर्षअघि रोपिएका टिक र मसलाका बिरुवा हुर्किसकेका छन् भने पछिल्लो समय १० बिघाभन्दा बढी क्षेत्रमा श्रीखण्ड, रक्तचन्दन, रुद्राक्ष, शीतलचिनी, दालचिनी, अमला, नेपियर घाँस, कागती, बाँस, बकाइनो, कोइरालोलगायतका प्रजातिका बिरुवा रोपिएका छन्।

जरहीमा मात्र नभई कैलालीका अन्य सामुदायिक वनमा पनि खाली तथा कम उपयोग भएका क्षेत्रलाई सदुपयोग गर्दै वृक्षरोपण र संरक्षणका गतिविधि अघि बढाइएको छ। कैलालीको उदासीपुर सब डिभिजन वन कार्यालयअन्तर्गतका १८ वटा वन क्षेत्रमा पाँच हजारका दरले एक लाख बिरुवा रोपिएको वन अधिकृत मनोज ढकालले जानकारी दिए। खाली तथा उपयोगविहीन क्षेत्रको सदुपयोग गर्ने उद्देश्यले विभिन्न प्रजातिका बिरुवा रोपिएको उनले बताए।

, कैलारी गाउँपालिका–७ को बसन्ता सामुदायिक वन, कैलारी–२ को लाललमटिया वन, गौरीगङ्गा नगरपालिकाको पञ्चवटी सामुदायिक वन र कैलारी गाउँपालिकाको धनमेलिया वन गरी करिब २५ हेक्टर क्षेत्रमा बेतबाँसका सात हजार बिरुवा रोपिएको ढकालले जानकारी दिए। बेतबाँसको वृक्षरोपणबाट वनको हरियाली बढ्नाका साथै स्थानीयस्तरमा उपयोग र आयआर्जनको सम्भावना बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ।

फूलबारी सब डिभिजन वन कार्यालयअन्तर्गतका विभिन्न वन क्षेत्रमा पनि वृक्षरोपणका कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको वन कार्यालयले जनाएको छ। काठजन्य प्रजातिसँगै फलफूल, जडीबुटी, घाँस, बाँस र बेतबाँसजस्ता बहुउपयोगी प्रजातिलाई प्राथमिकता दिन थालिएपछि सामुदायिक वन संरक्षणसँगै स्थानीय आवश्यकता र जीविकोपार्जनसँग जोडिन थालेका छन्।

जरही सामुदायिक वनकी उपभोक्ता सीता चौधरीले वनबाट घाँस काट्न पाउने भएपछि आफूहरूलाई सहज भएको बताइन्। वन क्षेत्रमा रोपिएका फलफूल, जडीबुटी तथा अन्य बहुउपयोगी प्रजातिले भविष्यमा उपभोक्ताको आयआर्जनमा योगदान पु¥याउने अपेक्षा गरिएको छ।

डिभिजन वन कार्यालय पहलमानपुरका प्रमुख जनक पाध्याले जरही सामुदायिक वनले गरेको वृक्षरोपण र संरक्षणको काम उदाहरणीय रहेको बताए। प्राविधिक सल्लाह र सहयोगसँगै उपभोक्तामा संरक्षण गर्ने इच्छाशक्ति भए अनावश्यक बुट्यानले ढाकिएको क्षेत्रलाई उपयोगी र हराभरा बनाउन सकिने उनको भनाइ छ।

“अहिले गरिएको वृक्षरोपणले भविष्यमा यो क्षेत्र सबैका लागि अध्ययन गर्न सकिने उदाहरणीय वन बन्न सक्छ,” उनले भने, “आगामी दिनमा यसलाई अध्ययन केन्द्रका रूपमा पनि विकास गर्न सकिने सम्भावना छ।” नदीको बगरदेखि चुरे क्षेत्रसम्म फैलिएको जरही सामुदायिक वनमा देखिएको परिवर्तनले सामुदायिक सहभागिता र निरन्तर व्यवस्थापनबाट वनको स्वरूप परिवर्तन गर्न सकिने देखाएको छ। कैलालीका अन्य वन क्षेत्रमा समेत खाली तथा कम उपयोग भएका भूभागमा वृक्षरोपण विस्तार भइरहेका बेला संरक्षणसँगै उत्पादनमुखी वन व्यवस्थापनले उपभोक्ताको जीविकोपार्जन र आयआर्जनमा समेत योगदान पु¥याउने अपेक्षा गरिएको छ।