व्यक्तिलाई आलोचनाभन्दा माथि राख्नुले तानाशाही प्रवृत्ति निम्त्याउँछ

टेकराज आचार्यः नेपाली राजनीतिको आकाशमा पछिल्लो समय केही यस्ता पात्र र प्रवृत्तिहरू उदय भएका छन्, जसले दशकौँदेखि चलिआएको राजनीतिक संस्कारलाई चुनौती मात्र दिएका छैनन्, बरु एउटा नयाँ मानक पनि स्थापित गरेका छन्। विशेषगरी जनताप्रतिको निष्ठा र व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर गरिएको त्यागको चर्चा गर्दा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सभापति रवि लामिछानेको भूमिका एउटा प्रेरणादायी उदाहरणका रूपमा देखिएको छ।

एउटा पार्टीको सर्वोच्च पदमा रहेको व्यक्तिले आफ्नै पार्टीभित्र वा बाहिरको अर्को सक्षम पात्रलाई देशको नेतृत्व (प्रधानमन्त्री) को रूपमा स्वीकार गर्नु सामान्य कुरा होइन। रवि लामिछानेले बालेन्द्र शाह (बालेन) जस्ता नयाँ र ऊर्जावान् पात्रलाई भावी प्रधानमन्त्रीको रूपमा अघि सारेर जुन "खुला छाती" देखाए, त्यसले नेपालको राजनीतिमा 'पदभन्दा देश ठुलो' भन्ने सन्देश दिएको छ। यो कदमले सत्ता र कुर्सीका लागि मरिहत्ते गर्ने पुराना नेताहरूलाई ठुलो नैतिक चुनौती दिएको छ। जनताको आवश्यकतालाई हृदयङ्गम गरेर गरिएको यस्तो त्यागले नै लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ।

हामीले अक्सर व्यक्तिलाई पुज्ने गर्छौँ, तर राजनीतिमा व्यक्तिको उचाइ मात्र पर्याप्त हुँदैन भन्ने कुरा कुलमान घिसिङको चुनावी परिणामले प्रस्ट पारेको छ। उज्यालो नेपालको नायकका रूपमा कुलमानले जुन छवि बनाए, त्यो अतुलनीय छ। तर, "एउटा बलियो पार्टी वा सङ्गठन बिना व्यक्ति मात्रले चुनाव जित्न कठिन हुन्छ" भन्ने यथार्थ उनले व्यहोरेको हारले पुष्टि गर्छ। यसले के सिकाउँछ भने, व्यक्तिगत लोकप्रियताले सामाजिक परिवर्तनमा मद्दत त गर्छ, तर त्यसलाई नीति निर्माणको तहमा पुर्‍याउन एउटा व्यवस्थित राजनीतिक संयन्त्र (पार्टी) अनिवार्य हुन्छ।

धरानका मेयर हर्क साम्पाङले आफ्नो श्रम र पसिनाबाट एउटा छुट्टै पहिचान बनाएका छन्। तर, राजनीतिक विस्तारको क्रममा अरूको कटु आलोचना गर्ने र आक्रामक शैली अपनाउने प्रवृत्तिलाई जनताले पूर्ण रूपमा स्विकार्दैनन् भन्ने सङ्केत हालैका चुनावी नतिजाहरूले दिएका छन्। पूर्वबाट सुरु भएको उनको लहरले सोचे जस्तो परिणाम नल्याउनु र थोरै सिटमा मात्र सीमित हुनुले के देखाउँछ भने— जनता काम चाहन्छन्, तर सँगसँगै शिष्टता र सहकार्यको राजनीति पनि खोज्छन्।

'राजनीति केवल गणित होइन, यो त त्याग, निष्ठा र जनताको मनोविज्ञान बुझ्ने कला पनि हो।' 

नेपालको वर्तमान राजनीतिले परिवर्तन खोजिरहेको छ। रवि लामिछानेको त्याग, बालेनको भिजन, कुलमानको कार्यक्षमता र हर्क साम्पाङको श्रमशीलता— यी सबैको एउटा सन्तुलित संयोजन आजको आवश्यकता हो। गाली र आलोचनाले क्षणिक चर्चा त देला, तर दिगो राजनीतिको लागि रविले देखाएको जस्तो त्याग र कुलमानलाई सिकाएको जस्तो सङ्गठनको महत्त्वलाई बुझ्नैपर्छ।

अन्त्यमा एउटा महत्वपूर्ण पाटोलाई बिर्सन मिल्दैन— त्यो हो, नेतृत्वको अति-देवत्वकरण। बालेन्द्र शाह (बालेन) को कार्यशैली र लोकप्रियता निर्विवाद छ, तर उनलाई 'अचुक' वा 'भगवान' मानेर गरिने अति धेरै देवत्वकरणले दीर्घकालीन रूपमा स्वयं बालेन र देशको लोकतान्त्रिक पद्धति दुवैलाई हित गर्दैन।

कुनै पनि व्यक्तिलाई आलोचनाभन्दा माथि राख्नुले अन्ततः तानाशाही प्रवृत्ति वा अन्धभक्तिको जोखिम निम्त्याउँछ। नागरिकले व्यक्तिलाई होइन, उसको नीति र विधिलाई साथ दिनु नै लोकतन्त्रको सुन्दरता हो।

​यहीँनेर रवि लामिछानेको 'ओज' र उनको 'सभापतित्वको गहिराइ'लाई पनि समर्थकहरूले गम्भीरतापूर्वक बुझ्न जरुरी छ। एउटा राष्ट्रिय पार्टीको नेतृत्व गर्दै गर्दा, आफ्ना व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षाहरूलाई थाँती राखेर अरूलाई ठाउँ दिनु र संगठनलाई विधिमा चलाउनु चानचुने धैर्यता होइन।

रविको यो परिपक्वता र त्यागलाई केवल चुनावी रणनीतिका रूपमा मात्र नभई, नेपाली राजनीतिमा नयाँ संस्कारको बीजारोपणका रूपमा हेरिनुपर्छ।

जोस र होसको सन्तुलन नै आजको राजनीतिको माग हो। बालेनको ऊर्जालाई समर्थन गरिरहँदा रविको नेतृत्वदायी गहिराइ र त्यागको मूल्यलाई पनि उत्तिकै सम्मान दिनु पर्छ। समर्थकहरूले बुझ्नुपर्छ कि— देश व्यक्तिले मात्र चल्दैन, एउटा स्पष्ट भिजन भएको नेतृत्व र बलियो पद्धतिले चल्छ।