पुतना दहनको सम्झनादेखि देउडाको रौनकसम्म ‘बुढी पोल्ने’ पर्व

धनगढी: साँझ पर्न थाल्छ। गाउँका चोक र चौतारातिर मानिसहरू जम्मा हुन थाल्छन्। कसैले हातमा आगोको राँको बोकेको हुन्छ, कसैले काँक्रा र अन्नका बाला। बालबालिकाको चहलपहल छुट्टै हुन्छ भने युवायुवतीहरू समूह बनाएर पर्वको तयारीमा जुट्छन्। केहीबेरमै झ्याङ र बोटबिरुवाले बनाइएको थुप्रोमा आगो सल्किन्छ।

आगोको ज्वाला आकाशतिर उठेसँगै गाउँको वातावरणमा उत्सवको रौनक थपिन्छ। यही दृश्य हो सुदूरपश्चिमको मौलिक ‘बुढी पोल्ने’ पर्वको।

असोज सङ्क्रान्तिको साँझ मनाइने यो पर्व विशेषगरी डोटेली समाजमा प्रचलित छ। सुदूरपश्चिमका अन्य पहाडी तथा तराईका केही समुदायले पनि आ–आफ्नै चलनअनुसार यो पर्व मनाउने गर्छन्। धार्मिक विश्वाससँगै स्थानीय परम्परा, कृषि जीवन, भेटघाट र मनोरञ्जन जोडिएकाले यसको सामाजिक महत्त्व पनि उत्तिकै छ।

एक महिनाअघिदेखि सुरु हुन्छ तयारी

बुढी पोल्ने तयारी असोज १ गतेबाट मात्र सुरु हुँदैन।  यसको तयारी ओल्के सङ्क्रान्तिदेखि नै सुरु हुने परम्परा कतिपय ठाउँमा अझै कायम छ।

ओल्केका बेला गाउँका मानिसहरूले झ्याङ, काँडा, सुक्खा हाँगाबिँगा र विभिन्न वनस्पति जम्मा गरेर गाउँको चोक, बाटो वा खुला ठाउँमा थुपार्ने गर्छन्। दिन बित्दै जाँदा त्यो थुप्रो ठूलो हुँदै जान्छ। त्यही थुप्रोलाई ‘बुढी’ भनिन्छ।

एक महिनापछि असोज सङ्क्रान्तिको साँझ त्यसमा आगो लगाइन्छ। घरघरबाट राँको लिएर मानिसहरू बुढी भएको ठाउँमा पुग्छन् र सामूहिक रूपमा आगो बाल्छन्।

यसमा गाउँका सबैको कुनै न कुनै रूपमा सहभागिता हुन्छ। बालबालिका रमाउँदै वरिपरि घुम्छन्, युवायुवती तयारीमा जुट्छन् भने बूढापाका पुराना कुरा सुनाउँदै पर्वको अर्थ बताउँछन्। यही सामूहिकता बुढी पोल्ने पर्वको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष हो।

पुतनाको कथासँग जोडिएको परम्परा

बुढी पोल्ने पर्वको धार्मिक सम्बन्ध भगवान् श्रीकृष्णसँग जोडिएको पाइन्छ।

लोकविश्वासअनुसार द्वापरयुगमा बालकृष्णलाई मार्न पुतना नामकी राक्षसी गोकुल पुगेकी थिइन्। उनले कृष्णलाई विषालु दूध खुवाउने प्रयास गरे पनि कृष्णले उनको वध गरेको धार्मिक कथा छ। त्यसपछि पुतनाको शव जलाइएको घटनाको सम्झनामा बुढी पोल्ने परम्परा सुरु भएको विश्वास सुदूरपश्चिममा पाइन्छ।

त्यसैले बुढी जलाउनुलाई खराब वा नकारात्मक शक्तिमाथिको विजयको प्रतीकका रूपमा लिने गरिन्छ। रोगव्याधि र अनिष्ट टाढा जाओस् भन्ने जनविश्वास पनि यस पर्वसँग जोडिएको छ।

तर गाउँघरमा यसको अर्थ पौराणिक कथामा मात्र सीमित छैन। स्थानीय मानिसका लागि यो आफ्नै गाउँ, परिवार र समुदायसँग जोडिएको एउटा पुरानो परम्परा पनि हो।

काँक्रा पोल्ने र लुतो पन्छाउने चलन

बुढी पोल्ने क्रममा आगोमा काँक्रा र विभिन्न अन्नका बाला पोल्ने चलन धेरै ठाउँमा छ। आगोमा पोलेको काँक्रा खाने तथा नयाँ अन्नसँग जोडिएका परिकार खाने परम्परा पनि स्थानीय रूपमा पाइन्छ।

कतिपय ठाउँमा बुढी पोलेपछि रोगव्याधि र ‘लुतो’ हटोस् भन्ने विश्वासमा सिस्नु प्रयोग गर्ने, आगोको राँको लिएर घर वरिपरि घुम्ने लगायतका चलन छन्। ठाउँअनुसार यी परम्पराको शैली फरक भए पनि यसको उद्देश्य रोग र अनिष्ट पन्छाउने भन्ने नै देखिन्छ।

आजको पुस्ताका लागि यी कुरा लोकविश्वासजस्तो लाग्न सक्छन्। तर गाउँका ज्येष्ठ नागरिकका लागि भने यी उनीहरूले बाल्यकालदेखि देख्दै र गर्दै आएको संस्कृतिको हिस्सा हुन्।

बुढी पोलेपछि देउडाको पालो

बुढी पोल्ने पर्वको अर्को आकर्षण हो—देउडा।

बुढीमा आगो सल्किएपछि धेरै ठाउँमा मानिसहरू त्यही वरिपरि जम्मा भएर देउडा खेल्छन्। कोही गीत सुरु गर्छन्, अरूले त्यसैको लय समात्छन्। युवायुवती मात्र होइन, उमेर पुगेका मानिस र बालबालिकासमेत देउडामा सहभागी हुने गर्छन्।

सुदूरपश्चिममा देउडा केवल मनोरञ्जनको माध्यम होइन। यसमा स्थानीय भाषा, भाका, कथा र समाजका विभिन्न पक्षसमेत समेटिएका हुन्छन्। त्यसैले बुढी पोल्ने अवसरमा देउडा खेल्दा एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई आफ्नो संस्कृति हस्तान्तरण गरिरहेको हुन्छ।

भेटघाटको बहाना पनि हो पर्व

आजभोलि गाउँका धेरै युवा पढाइ, रोजगारी र अन्य कामका लागि शहर वा विदेशमा छन्। पहिले जस्तो सबै परिवार सधैँ गाउँमा भेटिँदैनन्। यस्तो अवस्थामा चाडपर्व नै धेरैका लागि आफन्त र पुराना साथीभाइसँग भेट्ने अवसर बनेका छन्।

बुढी पोल्ने पर्व पनि त्यस्तै अवसरमध्ये एक हो।

गाउँमा रहेका मानिसहरू त सहभागी हुन्छन् नै, सम्भव भएसम्म बाहिर रहेका परिवारका सदस्य पनि पर्वका बेला घर फर्किने गर्छन्। एउटै ठाउँमा बसेर पुराना कुरा गर्ने, देउडा खेल्ने र रमाइलो गर्ने भएकाले यो पर्वले गाउँको सामाजिक सम्बन्धलाई पनि बलियो बनाउने गरेको छ।

समयसँगै फेरिँदैछ पर्वको स्वरूप

समयसँगै बुढी पोल्ने पर्व मनाउने तरिकामा पनि केही परिवर्तन आएको छ। कतिपय ठाउँमा पुरानै शैली कायम छ भने कतै यसको स्वरूप फेरिएको छ। देउडासँगै स्थानीय सांस्कृतिक कार्यक्रम थपिएका छन्। शहरमा बस्ने सुदूरपश्चिमेलीहरूले पनि विभिन्न स्थानमा सामूहिक रूपमा पर्व मनाउन थालेका छन्।

बसाइँसराइ र आधुनिक जीवनशैलीका कारण कतिपय पुराना परम्परा हराउँदै गएका बेला बुढी पोल्ने पर्व भने अझै धेरै ठाउँमा निरन्तर छ। यसको स्वरूपमा परिवर्तन आए पनि पर्वसँग जोडिएको भेटघाट, सामूहिकता र सांस्कृतिक पहिचानको पक्ष भने कायमै छ।

आगो निभे पनि परम्परा बाँकी रहन्छ

बुढी पोल्ने क्रममा बल्ने आगो केही समयपछि निभ्छ। तर त्यो आगो वरिपरि जम्मा भएका मानिसका लागि पर्व त्यतिमै सकिँदैन।

कसैले यसलाई पुतना दहनको सम्झनाका रूपमा मनाउँछन्, कसैले रोगव्याधि हटोस् भन्ने विश्वासमा। कसैका लागि यो परिवार र आफन्तसँग भेट्ने अवसर हो भने नयाँ पुस्ताका लागि आफ्नै संस्कृति बुझ्ने मौका।

त्यसैले बुढी पोल्ने पर्व एउटा झ्याङको थुप्रोमा आगो लगाउने परम्परा मात्र होइन। यो सुदूरपश्चिमको गाउँघर, लोकविश्वास, देउडा, भेटघाट र पुस्तौँदेखि चलिआएको जीवनशैलीसँग जोडिएको पर्व हो।

असोजको साँझ जब गाउँको चोकमा बुढी बल्छ, त्यहाँ आगो मात्र बलिरहेको हुँदैन। त्यही आगोको उज्यालोमा पुरानो संस्कृति पनि अर्को पुस्ताका आँखासामु फेरि देखापरिरहेको हुन्छ।