बली प्रथा : आस्था कि कुप्रथाको बोझ ?
मान सिंह धामी, धनगढीः आज मिति २०८३ साल भाद्र शुक्लपक्ष पुत्रदा एकादशी वा गाैरा एकदशीकाे सम्पूर्णमा हार्दिक शुभकामना व्यक्त गर्दछु ।
हाम्रो समाजमा धर्म, संस्कार र परम्पराका नाममा पुस्तौँदेखि चलिआएका केही प्रचलनहरू आज पनि हाम्रो सामाजिक जीवनको हिस्सा बनेका छन् । यिनैमध्ये बली प्रथा पनि एक हो । आस्था र विश्वासको सम्मान गर्नु आवश्यक छ, तर कुनै परम्पराले निर्दोष प्राणीको जीवन लिन्छ, आर्थिक बोझ बढाउँछ र समाजमा विभेद तथा अन्धविश्वासलाई मलजल गर्छ भने त्यसलाई समयको कसौटीमा पुनर्विचार गर्नैपर्छ ।
बली प्रथाको सबैभन्दा मर्मस्पर्शी पक्ष यसको सामाजिक विसंगति हो । मानिसले आफ्नो सुख, समृद्धि र मनोकामना पूरा होस् भनेर अर्को प्राणीको जीवन समाप्त गर्नु कति मानवीय हो ? एउटा निरीह पशुले आफ्नो जीवनको कुनै निर्णय गर्न सक्दैन । उसले न आफ्नो पक्ष राख्न सक्छ, न आफूलाई बचाउन सक्छ । केवल मानिसको धार्मिक विश्वासका कारण एउटा जीवको घाँटी रेटिँदा त्यसको पीडा र भयलाई हामीले कसरी धार्मिक पुण्यको रूपमा व्याख्या गर्ने ?
करुणा, दया र अहिंसा मानव सभ्यताका आधारभूत मूल्य हुन् । त्यसैले धर्मको नाममा हिंसालाई सामान्य बनाउनु हाम्रो सामाजिक चेतनाका लागि गम्भीर प्रश्न हो ।
यससँग जोडिएको अर्को पक्ष धार्मिक विसंगति हो । धर्मको मूल उद्देश्य मानिसलाई सत्य, करुणा, संयम, सदाचार र मानवताको बाटो देखाउनु हो । तर धर्मकै नाममा हिंसा र अन्धविश्वासलाई बढावा दिइयो भने धर्मको मूल मर्म नै कमजोर हुन्छ ।
देवी-देवताले मानिसको मनोकामना पूरा गरिदिऊन् भनेर पशुको रगत चढाउनैपर्छ भन्ने विश्वासले ईश्वरप्रतिको श्रद्धाभन्दा डर र अन्धविश्वासलाई बलियो बनाउन सक्छ । भगवान् सर्वशक्तिमान् हुनुहुन्छ भने उहाँलाई निर्दोष प्राणीको रगत किन आवश्यक पर्ला ? यो प्रश्न हामीले भावनाभन्दा विवेकले सोच्नुपर्ने समय आएको छ ।
आर्थिक दृष्टिले पनि बली प्रथा समस्यामुक्त छैन। चाडपर्व, जात्रा वा धार्मिक अनुष्ठानका नाममा पशु खरिद, पूजाआजा, भोजभतेर र अन्य खर्चले विपन्न परिवारमाथि थप आर्थिक दबाब पर्न सक्छ । कतिपय अवस्थामा सामाजिक प्रतिष्ठा जोगाउने नाममा ऋण लिएरसमेत खर्च गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ । जसको घरमा दुई छाक टार्न कठिन छ, उसले परम्परा धान्नकै लागि ठूलो रकम खर्च गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुनु कस्तो सामाजिक न्याय हो ? धर्मले मानिसलाई शान्ति र सदाचार दिनुपर्ने हो, आर्थिक तनाव र प्रतिस्पर्धा होइन ।
बली प्रथाले आर्थिक असमानतालाई पनि अप्रत्यक्ष रूपमा उजागर गर्छ । सम्पन्न व्यक्तिले ठूलो बली दिएर आफ्नो धार्मिक प्रतिष्ठा प्रदर्शन गर्न सक्छ भने विपन्न परिवार सामाजिक दबाबमा सानो भए पनि बली दिन बाध्य हुन
सक्छ । यसरी धार्मिक आस्थासमेत आर्थिक हैसियत देखाउने माध्यम बन्न पुग्यो भने त्यसले समाजलाई एकताबद्ध गर्नुको सट्टा वर्गीय दूरी बढाउन सक्छ ।
तर यसको अर्थ धर्म, संस्कृति र परम्पराको विरोध गर्नु होइन । परम्परा जोगाउने नाममा विवेक गुमाउनु हुँदैन । समयसँगै समाज परिवर्तन हुन्छ, चेतना विकास हुन्छ र पुराना प्रचलनको पुनर्मूल्यांकन हुन्छ । पहिले सामान्य मानिएका धेरै कुप्रथा आज समाजले अस्वीकार गरिसकेको छ ।
त्यसैगरी बली प्रथालाई पनि क्रमशः प्रतीकात्मक पूजा, फलफूल, फूल, धूप–दीप वा अन्य अहिंसात्मक विकल्पबाट प्रतिस्थापन गर्न सकिन्छ । आजकाे आवश्यकता धर्म छोड्ने होइन, धर्मको मानवीय मर्म बुझ्ने हो । पूजा गरौँ, परम्परा मनाऔँ, देवी-देवताको श्रद्धा गरौँ; तर त्यसका लागि कुनै निरीह प्राणीले आफ्नो जीवन गुमाउन नपरोस् ।
साँचो धर्म त्यही हो, जहाँ मन्दिरमा दीप बल्दा मानिसको मनमा पनि करुणाको दीप बलोस्; जहाँ पूजा गर्दा हात रगतले होइन, सेवाले रङ्गियोस्; जहाँ भगवान्लाई खुसी पार्ने नाममा पशुको हत्या होइन, दुःखी मानिसको आँसु पुछ्ने संस्कार विकसित होस् ।
बली दिएर भगवान् प्रसन्न हुन्छन् कि एउटा प्राणीलाई बचाएर मानवता प्रसन्न हुन्छ ? यो प्रश्न आज प्रत्येक सचेत नागरिकले आफैलाई सोध्नुपर्ने बेला आएको छ । परम्परा हाम्रो पहिचान हो, तर मानवता हाम्रो सर्वोच्च धर्म हो । त्यसैले बली प्रथाजस्ता कुप्रथालाई अन्धविश्वासबाट होइन, विवेक, करुणा, सामाजिक उत्तरदायित्व र मानवीय दृष्टिकोणबाट हेर्नु आजको आवश्यकता हो । परम्पराको सम्मान गर्दै त्यसमा भएका विसंगति हटाउन सक्नु नै सभ्य र सचेत समाजको पहिचान हो ।
यसै सन्दर्भमा मेराे व्यक्तिगत बिचार पनि सम्प्रेषण गर्न चाहन्छु । दार्चुला जिल्लाकाे मालिकार्जुन गाउँपालिकामा अवस्थित राष्ट्रकाे साताैंधाम मालिकार्जुन मन्दिरमा बली गरिदैन । न्यायका देवता बरदानी ढाेका कहलिने हुनैनाथ मन्दिर पनि मालिकार्जुन गाउँपालिकामा रहेकाे छ । प्यागाेडा शैलीमा निर्माणााधीन मन्दिरकाे कार्य अन्तिम चरणमा पुगेकाे व्यहाेरा सहर्ष जानकारी गराउन चाहन्छु ।
हुनैनाथलाई आठौं राष्ट्रिय धामकाे रुपमा विकसित गरिनु पर्दछ भन्ने जनआवाज उठिरहेका बेला हाम्राे हुन्शिखर मन्दिरमा पनि बली प्रथाकाे अन्त्य हुनु पर्दछ । दार्चुला जिल्लाको मालिकार्जुन गाउँपालिकामा अवस्थित राष्ट्रको सातौँ धाम मालिकार्जुन मन्दिर धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक विरासत र आध्यात्मिक चेतनाको महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा परिचित छ ।
विशेषतः यहाँ बली प्रथा नहुने परम्परा आफैँमा अनुकरणीय पक्ष हो । यसले हाम्रो धार्मिक आस्था हिंसारहित, करुणामय र सभ्य संस्कारसँग पनि जोडिन सक्छ भन्ने सन्देश दिएको छ । यसै मालिकार्जुन गाउँपालिकामा न्यायका देवता तथा बरदानी ढोका कहलिने श्री हुनैनाथ मन्दिर पनि अवस्थित छ ।
प्यागोडा शैलीमा निर्माणाधीन यस मन्दिरको निर्माणकार्य अन्तिम चरणमा पुगेको व्यहोरा सहर्ष जानकारी गराउन चाहन्छु । यो केवल एउटा भौतिक संरचनाको निर्माण मात्र नभई हाम्रो धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र भावी पुस्तासँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण सम्पदा निर्माणको अभियान पनि हो ।
आज हुनैनाथलाई आठौँ राष्ट्रिय धामका रूपमा विकसित गरिनुपर्छ भन्ने जनआवाज क्रमशः उठिरहेको सन्दर्भमा हामीले यस क्षेत्रको धार्मिक तथा सांस्कृतिक विकाससँगै केही सामाजिक र धार्मिक अभ्यासमाथि पनि गम्भीर आत्मसमीक्षा गर्न आवश्यक छ । मेरो व्यक्तिगत विचारमा, हाम्रो हुन्शिखर मन्दिरमा पनि समयानुकूल रूपमा बली प्रथाको अन्त्य गर्नेतर्फ पहल हुनुपर्छ ।
यो विचार कुनै धर्म, परम्परा वा आस्थाप्रतिको असम्मान होइन । बरु धर्मको मूल मर्म-करुणा, अहिंसा, सदाचार, सहअस्तित्व र मानवतालाई अझ सशक्त बनाउने प्रयास हो । परम्परा हाम्रो पहिचान हो, तर हरेक परम्परा अपरिवर्तनीय हुँदैन । सती प्रथा उन्मुलन भयाे, दासदासी प्रथा उन्मुलन भयाे । समय, चेतना र सामाजिक मूल्यमा आएको परिवर्तनसँगै धार्मिक संस्कारलाई पनि मानवीय र सभ्य दृष्टिकोणबाट पुनर्व्याख्या गर्न सकिन्छ ।
हुनैनाथलाई राष्ट्रिय धामका रूपमा स्थापित गर्ने हाम्रो आकांक्षा केवल भव्य मन्दिर निर्माणमा सीमित हुनुहुँदैन । यससँगै उच्च धार्मिक संस्कार, सामाजिक सद्भाव, अहिंसा, करुणा, स्वच्छता, अनुशासन र मानवीय मूल्यको केन्द्रका रूपमा यसको पहिचान स्थापित गर्न सकियो भने मात्र हाम्रो प्रयासले दीर्घकालीन अर्थ प्राप्त गर्नेछ ।
त्यसैले बली प्रथाको अन्त्यलाई धार्मिक आस्थाको विरोधका रूपमा होइन, धर्मलाई अझ मानवीय, संस्कारित र सभ्य बनाउने सकारात्मक अभियानका रूपमा लिनुपर्छ । यसका लागि स्थानीय समुदाय, धर्मगुरु, मन्दिर व्यवस्थापन समिति, बुद्धिजीवी, जनप्रतिनिधि तथा श्रद्धालु सबैबीच व्यापक संवाद र सहमति आवश्यक छ । परिवर्तन जबरजस्तीबाट होइन, चेतना र सहमतिबाट दिगो हुन्छ ।
हामीले भावी पुस्तालाई कस्तो धार्मिक संस्कार हस्तान्तरण गर्ने भन्ने प्रश्न आजै सोच्नुपर्छ । यदि मन्दिरमा प्रार्थना गर्दा कुनै निर्दोष प्राणीको जीवन लिनु नपर्ने, बरु दया, सेवा र सद्भावलाई नै सबैभन्दा ठूलो प्रसाद मान्ने संस्कार स्थापित गर्न सकियो भने त्यो हाम्रो धार्मिक चेतनाको उच्चतम उपलब्धि हुनेछ ।
हुनैनाथ आठौँ राष्ट्रिय धाम बनोस्, तर केवल संरचनाले होइन, संस्कारले पनि । हाम्रो आस्था अझ गहिरो बनोस्, तर करुणासहित । हाम्रो परम्परा जीवित रहोस्, तर मानवताको मूल्यमा आधारित । यही भावनाका साथ हुन्शिखर मन्दिरमा बली प्रथाको अन्त्य गरी अहिंसा र करुणामा आधारित धार्मिक संस्कारको विकास गर्नेतर्फ सामूहिक पहल गरौँ भन्ने मेरो विनम्र व्यक्तिगत धारणा हो । धन्यवाद !
मान सिंह धामी (औल्लेकी) माालिकार्जुन गाउँपालिका हुनैनाथ-४ गाेठ्युडी (काेटबुङ्गा) दार्चुला ।
लेखक धामी कैलाली बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन्।